Әрлеудің былғары құрылымына әсерін ИҚ-спектроскопиялық әдісі арқылы анықтау

Бұл мақалада былғарының әрлеу процесінің оның құрылымдық қасиеттеріне әсері ИК спектроскопиялық әдіспен зерттелді. Зерттеу барысында әрленген және әрленбеген былғары үлгілерінің инфрақызыл спектрлері салыстырылды. Зерттеу Shimadzu IRPrestige-21 ИК-Фурье спектрометрімен жүргізілді. Талдау үшін Pike Technologies компаниясының Miracle типті қосымшасы пайдаланылды. Әр үлгінің спектрлері 4000–400 см⁻¹ диапазонында алынды. Талдау алынған спектрлердегі негізгі сіңіру жолақтары (шыңдары) бойынша жасалды. Зерттеу жұмыстары М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу Университетінде орналасқан «Конструкциялық және биохимиялық материалдар» инженерлік зертханасында жүзеге асырылды. Нәтижесінде әрлеу кезінде полимерлі қабықтың түзілуі, коллаген құрылымының белгілі бір дәрежеде өзгеруі және химиялық байланыстардың қарқындылығының төмендеуі анықталды. Алынған деректер былғарыны әрлеу процесі материалдың беткі қабатындағы химиялық байланыстардың қайта құрылуына және жалпы құрылымының молекулалық деңгейде өзгеруіне әкелетінін дәлелдеді. Амидтік топтардың (–C=O, –NH) тербеліс жолақтарының аздап ығысуы байқалды, бұл коллаген тізбектерінің ішінара модификацияланғанын көрсетеді. Әрленген үлгінің сыртқы қабатында 1735–1740 см−1 жиілігінде жұтылу жолақтарының пайда болуы оның полимерлік құрамында карбонил (C=O) функционалдық топтарының түзілгенін айқындайды. Нәтижелерді негізге ала отырып, былғарының сапалық қасиеттерін сақтау мақсатында әрлеу жұмыстарында қолданылатын құрамды одан әрі зерттеп, жетілдіру ұсынылады.

1. Gondim R., Marinho R. and Conceic¸˜ao R. Tanning handmade leather tilapia (oreochomis sp.) from three natural tanning. Revista Brasileira de Higiene e Sanidade Animal 9(2), (2015): 172–184.

2. Sakmat J., Lopattananon N., Kaesaman A. Effect of fiber surface modification on properties of artificial leather from leather fiber filled natural rubber composites. Key Engineering Materials Volume 659, (2015): 378–382. https://doi.org/10.4028/www.scientific.net/KEM.659.378

3. Theis E and Goetz A. Chrome Tanning I. The role played by sodium chloride in chrome liquors upon chrome tanning. Industrial & Engineering Chemistry, 24(3), (1932): 304-307. https://doi.org/10.1021/ie50267a009

4. Wilson J and Kern E. Nature of the hide-tannin compound and its bearing upon tannin analysis. Journal of Industrial & Engineering Chemistry, 12(12), (1920): 1149-1151. https://doi.org/10.1021/ie50132a008

5. Yu, C.Z., Sun G.X., Guo S.W.; Exploration on the causes of Cr(VI) in leather. China Leather 31 (2002): 25-29

6. El-Khateeb M, Nashy E, Ghany N, et al. Environmental impact elimination of chrome tanning effluent using electrocoagulation process assisted by chemical oxidation. Desalination and Water Treatment, 65, (2017): 147-152. https://doi.org/10.5004/dwt.2017.20250

7. Suresh V, Kanthimathi M, Thanikaivelan P, et al. An improved product-process for cleaner chrome tanning in leather processing. Journal of Cleaner Production, 9(6), (2001): 483-491. https://doi.org/10.1016/S0959-6526(01)00007-5

8. Bowker R and Emley W. Comparative wear of chrome-tanned, vegetable-tanned, and retanned sole leather. Journal of Research of the National Bureau of Standards, 15(4), (1935): 363-368. https://doi.org/10.6028/jres.015.022

9. Han, Y.; Hu, J.; Xin, Z. Facile Preparation of High Solid Content Waterborne Polyurethane and Its Application in Leather Surface Finishing. Prog. Org. Coatings, 130, (2019): 8–16. https://doi.org/10.1016/j.porgcoat.2019.01.031

10. Thanikaivelan, P.; Rao, J.R.; Nair, B.U.; Ramasami, T. Recent Trends in Leather Making: Processes, Problems, and Pathways. Critical Reviews in Environmental Science and Technology, 35, (2005): 37–79. https://doi.org/10.1080/10643380590521436

11. Tamilselvi, A.; Jayakumar, G.C.; Sri Charan, K.; Sahu, B.; Deepa, P.R.; Kanth, S.V.; Kanagaraj, J. Extraction of Cellulose from Renewable Resources and Its Application in Leather Finishing. Journal of Cleaner Production. 230, (2019): 694–699. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2019.04.401

12. Marika Gargano, Anna Bacardi, Giovanni Sannia and Vincenzo Lettera. From Leather Wastes back to Leather Manufacturing: The Development of New Bio-Based Finishing Systems. 13(4), (2023): 775. https://doi.org/10.3390/coatings13040775

13. Larkin P. Infrared and Raman spectroscopy: principles and spectral interpretation. Amsterdam: Elsevier; 2017.

14. Г.Ш. Аширбекова, В.М. Джанпаизова, Э. Рамазан, М. Езиева, Б.С. Туракулов. Мыстың модификациясымен өңделген трикотаж таңғыштың (fittex) жетілдірілген қасиеттерін зерттеу. Вестник Алматинского технологического университета. 2025, №1, 143-152. https://doi.org/10.48184/2304-568X-2025-1-143-152

15. К. Бектаев и др. ИК-спектроскопические исследования структуры текстильных материалов, окрашенных природными красителями. Вестник Алматинского технологического университета. 2025, Том 147, №1, 160-170. https://doi.org/10.48184/2304-568X-2025-1-160-170