Жүн материалдарын экологиялық таза бояу: табиғи бояғыштардың мүмкіндіктері

Мақалада табиғи бояғыштарды қолдана отырып, жүн материалдарын бояу технологиясын алу бойынша зерттеу нәтижелері келтірілген. Текстиль материалдарының экологиялық және функционалдық құндылығын арттыру үшін өсімдік тектес табиғи пигменттер және бояғыштың талшыққа берік бекітілуіне ықпал ететін тиімді қосалқы заттар қолданылды. Бояу процестерін жеделдетудің заманауи тәсілдері, соның ішінде бояудың тегістігін, түстердің сыртқы әсерлерге төзімділігін қамтамасыз ететін және жүн маталарының физикалық-механикалық қасиеттерін төмендетпейтін физика-химиялық әдістер қарастырылған. Бояғыштар мен модификаторлардың концентрациясы, өңдеудің температуралық-уақыттық режимі, ортаның қышқылдығы сияқты бояу параметрлерін оңтайландыру бойынша зерттеу жұмыстары жүргізілді. Түсті үлгілердің сапалық сипаттамалары, соның ішінде түс қарқындылығы мен беріктігі, бояудың тегістігі және материалдың тактильді қасиеттері зерттелді. Ұсынылған технологиялық шешімдер экологиялық қауіпсіз, энергияға үнемді бояу технологиясын өндірістік процестерде қолдану мүмкіндігін қамтамасыз етеді. Әзірленген бояу технологиясы жеңіл өнеркәсіпте сұранысқа ие сәндік және функционалдық қасиеттері бар табиғи талшықтардың текстиль өндірісінде, яғни киім, аксессуарлар және интерьерлік текстиль бұйымдарын шығаруда қолданылуы мүмкін.

1. Nadeem, T., Javed, K., Anwar, F., Malik, M. H., & Khan, A. (2024).

2. Sustainable dyeing of wool and silk with Conocarpus erectus L. leaf extract for the development of functional textiles. Sustainability, 16(2), 811. https://doi.org/10.3390/su16020811

3. Iqbal, K., Afzal, H., Siddiqui, M. O. R., Bashir, U., Jan, K., Abbas, A., & Abid, H. A. (2024). Investigation of dyeing characteristics of Merino wool fiber dyed with sustainable natural dye extracted from Aesculus hippocastanum. Sustainability, 16(22), 10129. https://doi.org/10.3390/su162210129

4. Atav, R., Güneş, E., Çifçi, D. İ., & Güneş, Y. (2020).

5. Comparison of wool fabric dyeing with natural and synthetic dyes in view of ecology and treatability. AATCC Journal of Research, 7(6), 3. https://doi.org/10.14504/ajr.7.6.3

6. Yusuf, M., Shabbir, M., & Mohammad, F. (2017). Natural Colorants: Historical, Processing and Sustainable Prospects. Natural Products and Bioprospecting, 7(1), 123–145. https://doi.org/10.1007/s13659-017-0119-9

7. Saroj Devi, Dheeraj Panghaal, Pawan Kumar, Priti Malik, Er Ravi, Surender Mittal. (2025). Eco-Friendly Innovations in Textile Dyeing: A Comprehensive Review of Natural Dyes. Advances in Research, 26(1), 204–212.

8. DOI: 10.9734/air/2025/v26i11247

9. Che, J., Yang, X. (2022). A recent (2009–2021) perspective on sustainable color and textile coloration using natural plant resources. Heliyon, 8(10), e10979. https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2022.e10979

10. Uddin, M. S., & Rahman, M. M. (2016). Application of Terminalia chebula natural dye on wool fiber - evaluation of color and fastness properties. Textiles and Clothing Sustainability, 2(1), 1–10.

11. DOI: 10.1186/s40689-016-0011-8

12. Moiz, S. A., & Jahan, N. (2018). Comparative study of colorfastness properties of natural dyes using different mordants on wool. Journal of Natural Fibers, 15(2), 255–265. https://doi.org/10.1080/15440478.2017.1325790

13. Dey P., Dey P., Hoque M. B., Baria B., Rahman M. M., Shovon S., Das D. Sustainable and eco-friendly natural dyes: a holistic review on sources, extraction, and application prospects // Journal of the Society of Dyers and Colourists. – 2025. – DOI: 10.1177/00405175251321139.

14. Kazani, I., & Pustiu, M. (2018). Effect of different mordants in dyeing properties of wool fiber with natural dye extracted from saffron petals. Journal of Natural Fibers. https://doi.org/10.1080/15440478.2018.1437003

15. Elsahida K., Fauzi A. M., Sailah I., Siregar I. Z. Sustainable production of natural textile dyes industry // IOP Conference Series: Earth and Environmental Science. – 2020. – Vol. 472, Issue 1. – Article 012036. – DOI: 10.1088/1755-1315/472/1/012036

16. Eyupoglu, C., Eyupoglu, S., Merdan, N., Basyigit, Z. O., & Omerogullari Basyigit, Z. (2023). Natural dyeing of air plasma-treated wool fabric with Rubia tinctorum L. and prediction of dyeing properties using an artificial neural network. Coloration Technology, 140(1), 91–102. DOI: 10.1111/cote.12700

17. Rather, L. J., Dar, Q. F., Zhou, Q., Haque, Q. M. R., & Li, Q. (2021).

18. Valorization of natural dyes extracted from mugwort leaves (Folium artemisiae argyi) for wool fabric dyeing: Optimization of extraction and dyeing processes with simultaneous coloration and biofunctionalization. ACS Sustainable Chemistry & Engineering, 9(9), 3183–3192. DOI: 10.1021/acssuschemeng.9b06928

19. Pallab Dey, Priyata Dey, Mohammad Bellal Hoque, Badhon Baria, Md. Mostafizur Rahman, Sibgatullah Shovon, Dip Das. (2025).

20. Sustainable and eco-friendly natural dyes: a holistic review on sources, extraction, and application prospects. Journal of the Textile Institute.

21. DOI: 10.1177/00405175251321139

22. Ozdemir, H. (2023). An environmentally friendly dyeing method for a sustainable world: Investigation of mechanical and fastness performance of cotton/wool blend via dyeing with cinnamon. Sustainability, 15(19), 14639.

23. DOI: 10.3390/su151914639

24. Bekbatyr G.B., Dyussenbiyeva K. Zh., Altynbaeva A.T. Dyeing of textile materials with natural dyes. Innovative solutions of technological and environmental problems in agriculture, cotton and light industry” International scientific - practical conference November 15, 2024, Uzbekistan, pp.126-127.