Табиғи былғарыны әрлеуге өсімдік экстрактілерін қолдану

Қазіргі таңда былғары өндірісінің әрлеу процесінде синтетикалық бояғыштарды қолдану экологиялық мәселелерді тудырып отыр. Жұмыстың мақсаты - мәселені шешу үшін табиғи былғары қой терісін әрлеу үшін экологиялық таза өсімдік сығындыларын қолдану. Әрлеу процесінде емен қабығының сығындылары (Cortex Quercus), шалқан (Agrimonia eupatoria L.), жылқы каштаны (Aesculus hippocastanum), сондай-ақ табиғи бояғыш ретінде «Акванат хлорофилл» қолданылады. Тері өнеркәсібінде өсімдік сығындыларын қолдану дайын терідегі химиялық заттардың мөлшерін азайтуға көмектеседі және қоршаған ортаға пайдалы әсер етеді. Мақалада аталған өсімдіктердің табиғи сығындыларын алу әдістері және оларды былғары өңдеуде қолдану технологиясы сипатталған. Өсімдік сығындылары жаңартылған ресурс болып табылады. Танинге бай өсімдік сығындыларын қолдана отырып, былғарыға тұрақты және экологиялық жауапты балама ұсынады. Өсімдік экстрактілері микробқа қарсы әсер ету, формальдегидті кетіру және теріні өңдеу кезінде табиғи бояғыштар ретінде қолданылады. Осыған байланысты теріні өңдеу кезінде экологиялық таза өсімдік экстрактілерін қолдану қажеттілігі туындайды, бұл қоршаған ортаны «жасыл экономика» қорғау мәселелерін шешуге мүмкіндік береді. Зерттеу нысаны ретінде «Тараз былғары зауыты» ЖШС кәсіпорнында дайындалған ұсақ мал терісінен жасалған хроммен иленген былғары пайдаланылды.

1. Кудабаева А., Абзалбекұлы Б. Оценка влияния технологии производства перчаточных и галантерейных кож на окружающую среду // Кожа и обувь. – 2021. – № 21. – С. 27–34.

2. Бектаев Қ., Абзалбекұлы Б., Ораз Г.Т. Текстиль материалдарын әрлеуге Қазақстанның оңтүстік өңірлерінде өсетін жүзгін өсімдігін қолдану // Алматы технологиялық университетінің хабаршысы. – 2025. – № 3. – Б. 223–230.

3. Wild C., Weiderpass E., Stewart B.W. (Eds.). World Cancer Report 2020. – Lyon: International Agency for Research on Cancer, 2020.

4. Krishnamoorthy G., Sadulla S., Sehgal P.K., Mandal A.B. Greener approach to leather tanning process: d-Lysine aldehyde as novel tanning agent for chrome-free tanning // Journal of Cleaner Production. – 2013. – Vol. 42. – P. 277–286.

5. Sivakumar V., Lakshmi Anna J., Vijayeeswarri J., Swaminathan G. Ultrasound assisted enhancement in natural dye extraction from beetroot for industrial applications and natural dyeing of leather // Ultrasonics Sonochemistry. – 2009. – Vol. 16, № 6. – P. 782–789.

6. Mirzamuratova R., Bayramoğlu E., Abzalbekuly B., Kaldybayev R. Investigation of the Effect of a Natural Extract from Oak Bark on the Properties of the Leather // Fibres & Textiles in Eastern Europe. – 2024. – Vol. 32, № 1. – P. 83–89. – DOI: 10.2478/ftee-2024-0010.

7. Sabyrkhanova S.S., Behzat O.B., Yeldiyar G., Bitlisli B.O. Investigation of Dyeing, Antibacterial and Antifungal Properties of Blended Fabrics Treated with Plant-Based Dyestuffs and Mordants as Shoe Materials // Coloration Technology. – 2024. – Vol. 140, № 4. – P. 598–611. – DOI: 10.1111/cote.12730.

8. Патент Республики Казахстан № 37288. Былғарыны әрлеу тәсілі / Калдыбаев Р.Т., Мирзамуратова Р.Ш., Bayramoğlu E.E., Турганбаева А.А., Абдикеримова Г.И.; патентообладатель: НАО «Южно-Казахстанский университет имени М. Ауэзова». – Опубл. 25.04.2025. – Бюл. № 17.

9. Пайдалы модель № 8461. Түймешетен сығындысын қолдана отырып, аяқ киімге арналған тоқыма материалын микробқа қарсы әрлеу тәсілі / Сабырханова С.Ш., Елдияр Г.К., Bitlisli B.O., Абзалбекұлы Б., Бердіқұл Ұ.С.; патентообладатель: НАО «Южно-Казахстанский университет имени М. Ауэзова». – Опубл. 29.09.2023. – Бюл. № 39.

10. Sabyrkhanova S.S., Behzat O.B., Yeldiyar G.K. Dyeing the Cotton with Extract of Onion Peels, Walnut Shell and (Tanacetum) Tansy // Известия высших учебных заведений. Технология текстильной промышленности. – 2022. – № 1. – С. 212–217.

11. Quaratesi I., Ferrara V., Călinescu I., Chipurici P., Popa I., Carşote C., La Manna P., Badea E. Sustainable Vegetable Tanning: Ultrasound-Assisted Tannin Extraction of Oak Bark and Analytical Approaches to Collagen–Tannin Interactions // International Journal of Biological Macromolecules. – 2025. – Vol. 330. – Art. 148194. – DOI: 10.1016/j.ijbiomac.2025.148194.

12. Bayramoğlu E.E., Çivi S. Review of Tannins Currently Used in the Leather Industry. Part 2: Condensed Tannins // Proceedings of the 10th International Conference on Advanced Materials and Systems. – Bucharest, 2024.

13. Ахмаджанова Х.Н. Растительные экстракты часто содержат флавоноиды // Central Asian Journal of Education and Innovation. – 2023.

14. Bayramoğlu E.E., Çivi S. Review of Tannins Currently Used in the Leather Industry. Part 1: Hydrolysable Tannins // Proceedings of the 10th International Conference on Advanced Materials and Systems. – Bucharest, 2024.

15. ООО «КоролёвФарм». Метод определения содержания флавоноидов в системе контроля качества.

16. Мирзамуратова Р.Ш., Байрамоглу Е., Калдыбаев Т. Табиғи бояғыштардың былғарының беріктілік шамасына әсері // Алматы технологиялық университетінің хабаршысы. – 2024. – № 4. – Б. 186-192.

17. Маковецкая Е.П., Рашева О.А. Применение таниновых протрав в натуральном крашении. – 2018.

18. Королюк Е.А. Красильные растения Алтая и сопредельных территорий // Химия растительного сырья. – 2003. – № 1. – С. 101–135.

19. Куркин В.А., Белов П.В. Флавоноиды почек каштана конского обыкновенного (Aesculus hippocastanum L.) // Химия растительного сырья. – 2020. – № 3. – С. 179–186.