Қазақстандағы астықты терең өңдеудің өнеркәсіптік әлеуеті мен экспорттық артықшылықтары

Мақалада әлемдік агроөнеркәсіптік трансформация жағдайындағы Қазақстан Республикасындағы астықты терең өңдеу (АТӨ) саласының жай-күйі мен даму перспективаларына кешенді аналитикалық шолу жасалған. Тарихи тұрғыда шикізат экспортына бағытталған қолданыстағы астық моделінің құрылымдық шектеулері, соның ішінде терең өңделген өнімдерге ішкі сұраныстың тапшылығы, жоғары осылған құны бар өңдеу қуаттарының жеткіліксіз дамуы, кадрлық-білім беру және ғылыми-әдістемелік алшақтықтар қарастырылады. Халықаралық статистика мен салалық дереккөздер негізінде саланың бағалық және технологиялық күн тәртібін айқындайтын негізгі өндірістік кластерлерге, жетекші елдер мен трансұлттық компанияларға сипаттама берілген. Бидай мен жүгерінің АТӨ индустриясы үшін базалық дақылдар ретіндегі рөліне, олардың жаһандық қосылған құн тізбегін қалыптастырудағы маңызына, сондай-ақ крахмал, глютен, биоэтанол, шәрбаттар және ферментация өнімдерінің әлемдік нарықтарының ерекшеліктеріне салыстырмалы талдау жүргізілді. Жұмыста тиісті агротехнологиялық және институционалдық қолдау көрсетілген жағдайда, Қазақстанның бидай мен жүгеріні терең өңдеуді дамыту үшін айтарлықтай өнеркәсіптік әлеуетке ие екендігі көрсетілген. Елдің бидай глютенінің сапалық сипаттамаларына, географиялық орналасуына және транзиттік логистиканың дамуына байланысты экспорттық артықшылықтары негізделген. Шикізат теңгерімі, егіс алқаптары үшін бәсекелестік, нарықтардың құбылмалылығы және жобалардың өнеркәсіптік дайындығына қойылатын талаптарды қоса алғанда, тәуекелдер мен шектеулер бөлек қарастырылған. Қорытынды бөлімде басым өнімдік бағыттар мен Қазақстандағы саланы даму сценарийлері ұсынылған.

1. Koutinas A.A., Du C., Wang R., Webb C. Production of chemicals from biomass using biorefinery concepts //Bioresource Technology. - 2018. - Vol. 247. - P. 1132–1142. https://doi.org/10.1016/j.biortech.2017.09.071.

2. Liu Z., Qin L., Pang F. Integrated biorefinery approaches for cereal processing industries //Renewable and Sustainable Energy Reviews. - 2020. - Vol. 131. - 109964. https://doi.org/10.1016/j.rser.2020.109964.

3. Mussatto S.I. Biomass fractionation technologies for a lignocellulosic feedstock based biorefinery //Critical Reviews in Biotechnology. - 2017. - Vol. 37(3). - P. 339–352. https://doi.org/10.3109/07388551.2016.1144047.

4. Trienekens J.H., Zuurbier P. Value chain integration in agri-food systems //Food Policy. - 2018. - Vol. 75. - P. 1–8. https://doi.org/10.1016/j.foodpol.2017.11.002.

5. Van der Vorst J.G.A.J., Tromp S.O., Zee D.J. Simulation modelling for food supply chain redesign // Computers and Electronics in Agriculture. - 2017. - Vol. 75. - P. 269–279.

6. Ruan Z., Zanotti M., Zhong Y. Co-product valorization in bioethanol production systems //Biotechnology for Biofuels. - 2019. - Vol. 12. - 120. - https://doi.org/10.1186/s13068-019-1453-3.

7. Cheng J.J., Timilsina G.R. Status and barriers of advanced biofuel technologies // Renewable Energy. - 2021. - Vol. 177. - P. 793–803.

8. Rosentrater K.A., Krishnan P.G. Corn ethanol coproducts: processing and utilization //Applied Engineering in Agriculture. - 2019. - Vol. 35(3). - P. 353–365.

9. OECD. Sustainable bioeconomy and agro-industrial transformation //OECD Publishing. - Paris, 2022.

10. Singh N., Kaur, L., & McCarthy, O.J. (2022). Corn starch production and applications: A review. Food Chemistry, 375, 132707. https://doi.org/10.1016/j.foodchem.2022.132707

11. Zabed, H., Sahu, J.N., Suely, A., Boyce, A.N., & Faruq, G. (2021). Bioethanol production from renewable sources: Current perspectives and technological progress. Renewable and Sustainable Energy Reviews, 71, 475–501. https://doi.org/10.1016/j.rser.2021.110852

12. Liu, K. (2020). Distillers grains: Production, properties, and utilization. //Applied Engineering in Agriculture, 36(6), 849–860. https://doi.org/10.13031/aea.13471

13. Singh, A. (2023). The study and optimization of production and fermentation processes in biofuel production. arXiv preprint, arXiv:2308.00717. https://arxiv.org/abs/2308.00717

14. Lonardi, L., et al. (2025). Toward a circular nanotechnology for biofuels: integrating sustainable synthesis and optimization. arXiv preprint, arXiv:2506.17548. https://arxiv.org/abs/2506.17548

15. Renewable Fuels Association (RFA). Annual World Fuel Ethanol Production (таблица 2020-2024) и U.S. production. Markets & Statistics (доступ: 2026) https://afdc.energy.gov/data/categories/biofuels-production

16. Top Producing Countries. Foreign Agricultural Service. - [Электронный ресурс]. – 2025. – URL: https://www.fas.usda.gov/data/production/0440000 (дата обращения 12.10.2025)

17. Cropland Area by Country. [Электронный ресурс]. – 2025. – URL: https://www.worldometers.info/food-agriculture/cropland-by-country/

18. Countries in the world by population (2026). [Электронный ресурс]. – 2025. – URL:https://www.worldometers.info/world-population/population-by-country/ (дата обращения 12.10.2025)

19. Статистика сельского, лесного, охотничьего и рыбного хозяйства. Бюро национальной статистики агентства по стратегическому планированию и реформам Республики Казахстан. – URL: https://stat.gov.kz/ru/ (дата обращения 02.10.2025)

20. Statistica. Production volume of corn in 2024/2025, by country. [Электронный ресурс]. – 2025. – URL: https://www.statista.com/statistics/254292/global-corn-production-by-country/#:~:text=Corn%20production%20worldwide%202022%2F2023%2C%20by%20country&text=In%202022%2F2023%2C%20it%20is,the%20top%20corn%20producing%20countries. (дата обращения 12.12.2025)

21. Производственный комплекс по глубокой переработке зерна. [Электронный ресурс]. – 2025 – URL: https://www.biooperations.com (дата обращения 12.10.2025)

22. Глубокая переработка зерна в Казахстане: планы и достижения. [Электронный ресурс]. – 2025. – URL: https://agrosearch.kz/news/glubokaya-pererabotka-zerna-v-kazaxstane-plany-i-dostizeniya?ysclid=mlug7iesx9421170333 (дата обращения 12.10.2025)

23. Строительство завода "Казкрахмал" в Шардаре: шаг в будущее переработки кукурузы. [Электронный ресурс]. – 2025 – URL: https://www.zakon.kz/sobytiia/6460998-stroitelstvo-zavoda-kazkrakhmal-v-shardare-shag-v-budushchee-pererabotki-kukuruzy.html (дата обращения 12.10.2025)

24. Завод по глубокой переработке кукурузы строят в Жамбылской области. [Электронный ресурс]. – 2025. – URL: https://www.zakon.kz/sobytiia/6474158-zavod-po-glubokoy-pererabotke-kukuruzy-stroyat-v-zhambylskoy-oblasti.html (дата обращения 12.10.2025)

25. Экспорт переработанной продукции АПК наращивает Казахстан. [Электронный ресурс]. – 2025. – URL: https://primeminister.kz/ru/news/eksport-pererabotannoi-produkcii-apk-narashhivaet-kazaxstan-30798 (дата обращения 15.12.2025)