Солтүстік Тәжікстанның кептірілген өріктерінің тұтынушылық қасиеттерін бағалау

Ұсынылған ғылыми мақалада Солтүстік Тәжікстанның бірегей климаттық жағдайларында өндірілген кептірілген өріктердің (өрік қағы және қайса) тұтынушылық артықшылықтары мен сапалық сипаттамаларын зерттеудің кешенді нәтижелері баяндалған. Жұмыстың өзектілігі жергілікті сорттардың экспорттық әлеуеті мен өнеркәсіптік өңдеу тұрғысында олардың тағамдық құндылығы туралы мәліметтерді жүйелеу қажеттілігімен негізделеді. Зерттеу нысаны ретінде Гулистон қаласының (Соғды облысы) Ұлттық паркі аумағында іріктелген өрік үлгілері алынды, бұл жағалаудағы өзіндік микроклиматтың жемістердің биохимиялық құрамына әсерін ескеруге мүмкіндік берді. Жұмыс барысында ең көп таралған және экономикалық маңызы бар үш помологиялық сорттың («Бобои», «Мирсанджали» және «Кандак») көпфакторлы органолептикалық және физика-химиялық талдауы жүргізілді. Зерттеу профильді сенсорлық талдауды, қант-қышқыл индексін анықтауды және рефрактометриялық әдіспен құрғақ заттардың мөлшерін өлшеуді қоса алғанда, заманауи бағалау әдістеріне негізделген. Авторлар сорттардың генетикалық ерекшеліктері мен олардың табиғи дегидратациядан кейінгі тауарлық көрсеткіштері арасындағы корреляциялық тәуелділікті егжей-тегжейлі сипаттаған . Эксперименттік мәліметтер нәтижесінде дәстүрлі күн астында кептіру әдістері мен Ферғана алқабының климаттық факторларының дайын өнімнің хош иісі мен дәмдік профилінің қалыптасуына шешуші әсері анықталды. «Кандак» сорты инвертті қанттардың концентрациясы бойынша сөзсіз көшбасшы екені, ал «Бобои» сорты текстуралық тығыздығы мен визуалды тартымдылығы бойынша ең жақсы көрсеткіштерді көрсететіні дәлелденді, бұл оның халықаралық нарықтағы жоғары бәсекеге қабілеттілігін айқындайды. «Мирсанджали» сорты кептірудің әртүрлі әдістері кезінде дәрумендердің оңтайлы тепе-теңдігін сақтай отырып, ең жоғары технологиялық икемділік көрсетті. Жұмыстың практикалық маңыздылығы алынған мәліметтерді аймақтағы кептірілген жемістердің сапасын стандарттау және өнімнің максималды биологиялық құндылығын сақтау үшін кептіру процестерін оңтайландыру бойынша ұсыныстар әзірлеу үшін пайдалану мүмкіндігінде жатыр.

1. Исмоилова О.Ш., Рахмонова Дж. А., Тошходжаев Н.А.,«Определение потребительских свойств боярышника сортов северного таджикистана» ВЕСТНИК АЛМАТИНСКОГО ТЕХНОЛОГИЧЕСКОГО УНИВЕРСИТЕТА Выпуск № 1 (151). -2026, с.98-103.

2. Рахмонова, Тошходжаев, Рахимова. “Качественный анализ функционального печенья” ВЕСТНИК АЛМАТИНСКОГО ТЕХНОЛОГИЧЕСКОГО УНИВЕРСИТЕТА Выпуск № 148, № 2 (2025)

3. ГОСТ 32896-2014. Фрукты сушеные. Общие технические условия. – Введ. 2015–07–01. – М.: Стандартинформ, 2015. – 16 с.

4. ГОСТ ISO 6658-2016. Органолептический анализ. Методология. Общее руководство. – М.: Стандартинформ, 2017. – 28 с.

5. Гафуров, К. Х. Современные технологии переработки сельскохозяйственной продукции Таджикистана / К. Х. Гафуров, А. Н. Джураев. – Душанбе: Ирфон, 2020. – 240 с.

6. Дадамирзаев, А. С. Исследование пищевой ценности и потребительских свойств сушеных абрикосов Центральной Азии / А. С. Дадамирзаев // Техника и технология пищевых производств. – 2021. – Т. 51, № 2. – С. 312–325.

7. Исмаилов, М. И. Агробиологические особенности сортов абрикоса Согдийской области / М. И. Исмаилов // Известия Академии наук Республики Таджикистан. Отделение биологических и медицинских наук. – 2019. – № 3 (206). – С. 45–52.

8. Мадвалиева, М. С. Оценка качества косточковых культур при различных методах сушки / М. С. Мадвалиева, Т. А. Салимов // Хранение и переработка сельхозсырья. – 2022. – № 1. – С. 88–97.

9. Мирзоев, С. Х. Экспортный потенциал плодоовощной продукции Таджикистана в рамках ЕАЭС / С. Х. Мирзоев // Вестник Таджикского государственного университета права, бизнеса и политики. – 2023. – № 2. – С. 115–124.

10. Посольская, С. С. Биохимический состав и диетические свойства сушеных плодов / С. С. Посольская, Е. В. Алексеева // Пищевая промышленность. – 2020. – № 5. – С. 42–46.

11. Турсунзаде, Н. А. Традиционные способы сушки фруктов в Северном Таджикистане: история и современность / Н. А. Турсунзаде // Этнографическое обозрение. – 2021. – № 4. – С. 130–145.

12. Шоев, Н. Н. Влияние микроклимата Ферганской долины на сахаристость абрикосов / Н. Н. Шоев // Доклады Таджикской академии сельскохозяйственных наук. – 2022. – № 1 (71). – С. 22–27.

13. Akin, E. B. Pretreatment applications in apricot drying: A review / E. B. Akin, I. Karabulut, A. Topcu // Journal of Food Process Engineering. – 2019. – Vol. 42, Issue 3. – P. 1–12. (Зарубежный автор).

14. Bostan, S. Z. Pomological and chemical properties of some apricot varieties / S. Z. Bostan // International Journal of Fruit Science. – 2020. – Vol. 20, Issue 4. – P. 552–564. (Зарубежный автор).

15. Hussain, S. Z. Drying kinetics and quality characteristics of dried apricots: Effect of different drying methods / S. Z. Hussain, B. Naseer, T. Alam // Journal of Food Science and Technology. – 2021. – Vol. 58. – P. 2933–2942. (Зарубежный автор).